Kenan Evren'in eyaletlerin yolunu açacak nitelikteki 'bölge valilikleri projesi' 24 yıl öncesine dayanıyor. 1983'teki kararnameyle 8 bölge valiliği kurulması ve Ankara'nın pek çok yetkisinin valiliklere devredilmesi öngörülüyordu.
7'nci Cumhurbaşkanı ve 12 Eylül askeri yönetiminin lideri Kenan Evren'in SABAH'a yaptığı çarpıcı açıklamalarıyla gündeme getirdiği ve eyaletlere bölünme yolunu açacak nitelikteki bölge valilikleri projesi büyük tartışma yarattı. 12 Eylül darbesinin lideri ve 7. Cumhurbaşkanı Kenan Evren'in hazırlattığı proje 24 yıl öncesine dayanıyor. 8 bölgeden oluşan ve Ankara'nın pek çok yetkisini valiliklere devreden 71 Sayılı Bölge Valiliği Hakkında Kanun Hükmünde Kararname, Özal hükümetince reddedildi. SABAH, 12 Eylül döneminde Bülent Ulusu hükümeti sırasında hazırlanan bölge valilikleri kararnamesini veeyalet sisteminin ilk adımı olan haritayı ele geçirdi.
8 BÖLGE VAR
Evren'in merkezin yetkisini devretmeyi planladığı daha sonra da valilerin halk tarafından seçileceği bir eyaletler yönetimi biçimine götürmeyi tasarladığı plana ait haritada Türkiye 8 bölgeye ayrılıyor. Her bölgenin bir merkez ili bulunuyor. Birinci bölgenin merkezi Ankara. Diğer bölgeler ise İstanbul, İzmir, Adana, Konya, Kayseri, Erzurum ve Diyarbakır olarak sıralanıyor.
HÜKÜMETE GİTTİ
Evren'in, ileride eyalet sistemine geçilebileceğine ilişkin sözlerini yaşama geçirecek nitelikteki bölge valilikleri kararnamesi 4 Ekim 1983'te hazırlandı.
Buna ilişkin 82 Anayasası'nda da hüküm yer aldı. Bülent Ulusu hükümetinin son günlerinde hazırlanan ve çıkarılan yetki yasasına dayandırılan kararname, 13 Aralık'ta göreve başlayan Turgut Özal hükümetine gönderildi.
TURGUT ÖZAL İZİN VERMEDİ
Dönemin Başbakanı Turgut Özal ve kurmayları arasında tedirginlik yaratan ve tartışmalara neden olan kararname kabul edilmedi. Meclis gündemine getirilen ve bölge valilikleri kurulmasına yönelik yasal düzenleme de Mayıs 1984'te TBMM'de ANAP'lıların oylarıyla reddedildi. Karar Temmuz 1984'te de Resmi Gazete'de yayınlandı.
Özal sistemi değiştirecekti
Evren'in bölge valilikleri harekâtını durduran Özal, daha sonra başkanlık sistemiyle birlikte Türkiye'de il sayısını 100'e çıkarıp ve eyalet sistemine geçilmesi konusunda çalışmalar yaptırdı. Merkezin pek çok yetkisinin eyalet sistemine benzer yapıda bölgelere verilmesini öngören sistem o dönemde de "ileride bölünme yolunu açacağı" itirazlarıyla karşılaştı. ANAP kurmayları Özal'a, "Kürt konusu halledilmeden bölge sistemine geçilemez" dediler. Dönemin tartışmalarını aktaran eski bakanlardan Oltan Sungurlu da Özal'ın da bölge sistemine bölünme kaygıları nedeniyle mesafeli yaklaştığını ve henüz erken bulduğunu kaydetti. Sungurlu, Özal'ın merkezi yetkilerin yerele devri konusunda hazırlıklı olduğunu ve bölge sistemine geçiş için pilot uygulama olarak İstanbul'u eyalet gibi yönetmeyi planladığını söyledi.
Askerlerden kuşku duyduk
ÖZAL hükümeti tarafından "Türkiye'nin bölüneceği" kaygısıyla reddedilen eyalet kararnamesine ilişkin tartışmaların içinde yeralan dönemin bakanları askeri yönetime yönelik kuşku duyulduğunu ifade ettiler. Özal'ın yakın etkin isimlerinden Vehbi Dinçerler kapalı kapılar ardındaki tartışmaları 24 yıl sonra SABAH'a anlattı. Dönemin Devlet Bakanı Dinçerler, "Bu konu hükümette de, partide de konuşuldu. Bu iyi niyetle konmuş olsa da 'Bunlar zaten ülkeyi bölmek için geldiler' diye etiket yapıştırırlar' diye kaldırdık" dedi. Askeri yönetimin Anayasa yaptığına dikkat çeken ve Evren'in, kararnameyi çıkaramadıklarına ilişkin sözünün doğru olmadığını belirten Dinçerler, Celal Güzel'in de "Durup dururken niye üstümüze alalım" dediğini, hükümette "Uygulasalardı niye sivil yönetime bıraktılar" görüşünün hâkim olduğunu anlattı.
Kürtçe yasağını Evren getirdi
ÖZAL'IN sağ kolu Hasan Celal Güzel ise, düzenlemelerin "Ayrılıkçı, bölücü unsurların cesaret alacağı" endişesini gündeme getirdiğini anımsattı ve "Bölge valiliği üniter sistemi tartışılır hale getiriyor" dedi. Etnik haritalar gibi düzenleme yapılmasının eyalet, özerk yönetim sonra da federatif yapı gibi bölünmelere yol açacağını belirten Güzel, şimdi bölünme kaygısından söz edilirken bölge valiliğinin gündeme getirilmesini doğru bulmadığını vurguladı. Evren'i eleştiren Güzel, şöyle konuştu: "Çelişkiye düşüyor. Kürtçe yasağını Evren getirdi. O yüzden neler çektik. 12 Eylül cuntasının kötü mirası bunu yapan kişinin bölge valiliğinden söz etmesi garip. 82 Anayasası en merkeziyetçi Anayasa. Sen kalk bu Anayasayı yap sonra da giderayak Özal hükümetine bırak. Geçiremeyeceklerini iyi biliyorlardı. Herkes üniter devlet diye itiraz edecekti."
Gazetecilerden Kenan Evren'e destek
EVREN'İN sözleri basında da tartışma yarattı. İşte SABAH'ta yayınlanan Evren röportajının ardından köşe yazarlarının kaleme aldıkları
* Fatih ALTAYLI (SABAH): "Misak-ı Milli sınırları demek olan Kuzey. Irak'ın da bulunduğu bir 'eyaletler' sistemini düşünmek neden olmasın. "
* Mehmet BARLAS (SABAH): "Demokrasiyi ve çoğulculuğu vazgeçilmez model olarak benimsemiş Türkiye'de katı merkeziyetçilikten uzaklaşmanın Güneydoğu'daki sorunlara çözüm getireceğini söylüyor."
* Ergun BABAHAN (SABAH): "Türkiye kafası karışık insanların ülkesidir. Dünün faşisti bugün karşınıza kökten demokrat olarak çıkabilir. Bakınız şekil a: Kenan Evren."
* Ertuğrul ÖZKÖK (HÜRRİYET): "Böyle bir tartışmayı ancak Evren gibi bir insan başlatabilirdi. Bu cesareti gösterdiği için kutluyorum. Yaşı 90 ama emin olun, çoğumuzdan genç."
* Ali SİRMEN (CUMHURİYET): "Bir zamanlar kitaplar yaktıran Kenan Bey, herhalde kitap, özgürlük, Kürt sorunu ve demokrasi konusunda konuşması gereken son kişi olsa gerek."
* Mustafa MUTLU (VATAN): "Sözleriyle bir anayasa suçu işlediği ortada. Sıradan biri söylese anasından emdiği süt burnundan getirilir."
* Mehmet YILMAZ (HÜRRİYET): "Evren'le Öcalan'ın aynı yerde buluşmalarına bir söz bulamıyorum."
* Ruhat MENGİ (VATAN): "Evren 89 yaşında. İstisnai beyinler dışında bu yaştaki konuşmaların sağlıklı kabul edilmesi için doktor raporu istiyorlar."
Yılmaz Öztuna, 7. Cumhurbaşkanı Kenan Evren’in ‘eyalet sistemi’ ile ilgili yaptığı açıklamalardan 28 Şubat sürecine, dünyadaki siyasi kutuplaşmalara kadar birçok konuyu değerlendirdi. ‘Eyalet kelimesi bizde asli manasını kaybetmiş gibidir. Bizde batıda kullanılan manada kullanılmıyor’ diyen Öztuna, ‘Batının ‘devlet’ dediğine biz ‘eyalet’ diyoruz. Bize göre Teksas bir eyaletidir ama Amerika Birleşik Devletleri’nde Teksas, ‘state’dir. Yani devlettir. İspanya ve Fransa’da da eyalet, devlet anlamında kullanılır. Bizdeki eyalet, bu mana değildir. Biz otonom devleti eyalet olarak algılamışız’ şeklinde konuştu.
OSMANLI'DA İL TANIMI
Osmanlı İmparatorluğu’ndaki idari yapılanmanın eyalet sistemi şeklinde olduğunu bunun 1920 yılına kadar devam ettiğini kaydeden Yılmaz Öztuna, ‘Osmanlıya göre eyalet, birkaç sancağın yani bugünkü anlamda il’in, bir araya gelmesiyle daha geniş bir mülkü idarenin teşekkül etmesidir. Bugün ilçeler hangi vasıfla bir il’e bağlıysa, sancaklar da eyalete bağlıydı. Bir kaymakam ne ise, sancağı yöneten mutasarrıf da o vasıftadır. Osmanlının vilayet olarak kullandığı eyalet, herhangi bir otonomi değildir. Yerel parlamentolar asla yoktur. Vali seçimi yoktur. Eyalet meclisleri vardır ama şu andaki il meclisleri gibidir. Herhangi bir dini, ırkı bir otonomi mevzu bahis değildi. Edirne eyaleti ile Diyarbakır eyaleti arasında bir fark yoktur’ dedi. Osmanlıda istisnai bazı eyaletlerin de bulunduğunu hatırlatan Öztuna, Mısır ve Bulgaristan örneklerini verdi. Öztuna, bu eyaletlerin daha önceden ayrı bir devlet olduğunu hatırlatarak, ‘Mısır, Bulgaristan gibi eyaletler vardı ama onlar doğrudan sadrazama bağlıdır ve otonomdurlar. Şimdi böyle bir şey aklından geçiren sukutu hayale uğrar’ açıklamasını yaptı.
TÜRKİYE ASLA BÖLÜNMEZ
1920 yılında eyalet sisteminin kaldırılarak yeni bir mülki idare sisteminin getirildiğini hatırlatan Öztuna, ‘Cumhuriyet ilan edilince başında mutasarrıfın bulunduğu sancakların il olduğunu vurguladı. Kenan Evren’in belirtmeye çalıştığı eyalet sisteminin batılı anlamdaki otonom devlet olmadığını, Osmanlıdaki eyalet sisteminin olduğunu kaydeden Öztuna, ‘Evren eyalet derken, yerel olarak seçilen valisi, yerel parlamentosu olan bir mülki idare kastetmesi mümkün değildir. Herhangi bir kurmay subayın bunu söylemesi mümkün değildir” değerlendirmesinde bulundu. Evren’in konuşmasında örnek verdiği Almanya’nın Bavyera eyaletinin Almanya içinde bir devlet olduğunu hatta 1918’e kadar bir krallık olduğunu hatırlatan Yılmaz Öztuna, ‘Bavyera misali asla kabili tatbik değildir. Oranın mahalli başbakanlığı, parlamentosu, bayrağı vardır’ hatırlatmasını yaptı. Türkiye’nin bu manada hiçbir kimse tarafından bölünemeyeceğini belirten Öztuna, ‘Bir parçası diğer bir parçasından asla ayrılamaz. Bu, devletin kuruluş felsefesidir’ şeklinde konuştu.
eyalet sistemi gelse işte o zaman doğu yu kaybetmek elden bile değil..
istenilen bu değil mi zaten...
hem çoğu bölgenin ekonomik alt yapisi sifir....
abd de olduğu gibi;kimi sokaklar çok hoş,kimisi de çöplük...
__________________ men arefe nefse-hu feqad arefe rabbe-hu
Dış Ticaretten sorumlu Devlet Bakanı Kürşad Tüzmen, AKP Gençlik Kolları Başkanlığı'nın düzenlediği 'Madde bağımlılığı' konferansına katılmak üzere bugün (Cuma) saat 16.00'da THY'nin tarifeli uçağıyla Erzurum'a geldi. Havalimanında AKP Erzurum Milletvekili Mustafa Ilıcalı, Vali Celalettin Güvenç, Büyükşehir Belediye Başkanı AKP'li Ahmet Küçükler, AKP İl Başkanı Hüseyin Tanfer ve bir grup partili tarafından karşılanan Bakan Tüzmen, bazı ziyaretlerde bulundu. Vali Celalettin Güvenç'in makamında bir açıklama yapan Bakan Tüzmen, Dünyada yeni bir ticaret akımı oluştuğunu öne sürdü. Dünyanın ekonomi eksenlerinin değiştiğini savunan Bakan Tüzmen, ¨Eskiden batıda yoğun bir kümeleşme vardı. Ama şimdi yeni merkezler oluşuyor. Çin, Hindisten, Rusya, Kazakistan bunlardan birkaçı. Sonuç olarak dünyada, doğuya doğru bir eksen kayması var. Bu durumda doğudaki şehirlerimizde bundan yararlanacak. Bu konuda çalışmalarımız var. Erzurum'da bu kentlerden biri. 2002 yılında 7 milyon dolar olan ihracatı, bugün 20 milyon dolara ulaşmış durumda. Daha da artması lazım. Geçen gün yine demiştim, Türkiye'nin dış ticaret hedefi 100 milyar dolar. Bu rakama ulaşmak için geçen yılın ihracat rakamına 15 milyar dolar daha eklememiz lazım. Şu sıralar 3 milyar dolar ekledik. Gerisini de yapacağız. Eskiden bu tür şeyleri Türkiye hayal bile edemezdi¨ diye konuştu.
¨TÜRKİYE'NİN KÜÇÜLECEK YERİ YOK¨
Basın mensuplarının 7'inci Cumhurbaşkanı Kenan Evren'in başlattığı 'Eyalet Tartışması' konusundaki sorularına da ilk önce, ¨Cevap vermek istemiyorum¨ diyen Bakan Tüzmen, ardından buna gerekli cevapların çok kişi tarafından verildiğini ifade etti. ¨Ben kendi işimle odaklanmak istiyorum¨ diyen Bakan Tüzmen şu açıklamayı yaptı:
¨Zaman zaman çeşitli beyanlar duyuyoruz. Zamanında yapılmayıp, sonradan yapılmış ve niye bu zamanda yapıldığı belli olmayan beyanlar. Bu tip tartışmalarla oyalanmamız lazım. Herkes her gün ortaya birşey atıyor. Gündem değişiyor, çeşitli analizler yapılıyor. Türkiye'nin artık daha küçülecek bir yeri yok. Üç kıtada cihan imparatoru olmuş bir ülkenin sınırları bellidir. Bunun içinde daha küçük bir noktaya gitmemiz mümkün değildir. Osmanlı İmparatorluğu'ndan aldığımız mirası bu coğrafyadaki komşu ülkelerle birlikte kardeş bir biçimde geçinerek sürdürmeliyiz. Bunun dışındaki herşey yanlıştır. Bizim 100 milyar dolar ihracat hedefimiz var. Cumhuriyetimizin 100'üncü yılını kutlarken 500 milyar dolar ihracat rakamına ulaşırsak, bulunduğumuz bütün bu coğrafyadaki tüm küçük ekonomilerde bundan payını alacaktır. Biz bütün bu çalışmaları yaparken neden başka yerlerde ne nefesimizi, ne de enerjimizi harcayalım. Ay yıldızlı Türk bayrağı ülkenin her tarafını kaplamıştır. Onun için bizim hedeflerimiz bellidir.¨
09.03.2007, 10:59
Benzer Konular
